Ներկայացնել օգտակար և վնասակար բակտերիաների կառուցվածքը և գործառույթները։
Օկտակար բակտերյաները օգնում են լավ մարսողությանը և օգնում են մեզ որ քիչ հիվանդանաք իսկ վնասակար բակտերիաները ազդում են մեր իմունտետի և մարսողության վրա․ որ վնասակար բակտերիաներ չներղուժեն մեր օրգանիզմ պետք է հաճախ վացվել դրսի սնունդ չօգտագործել ։
Ներկայացնել կաթնաթթվային բակտերիաների նախագիծ։
Կաթը լցնում ենք տարայի մեջ , գոլացնում ենք, որից հետո լցնում ենք , այն տարայի մեջ որ պետք է պատրաստվի մածունը: Այնուհետև այդ տարայի մեջ լցնում ենք մի քանի գդալ մածուն, որից հետո փակում ենք տարան տաք սրբիչով, և սպասում ենք մինչև պատրաստ լինի մածունը։
Բակտերիաները ինչ դեր ունեն մարդու կյանքում և բնության մեջ։
Բնության մեջ՝
Քայքայում են մահացած օրգանիզմները և սննդանյութեր են վերադարձնում հողին։
Օգնում են բույսերին աճել՝ ազոտի շրջապտույտի միջոցով։
Մասնակցում են թթվածնի արտադրությանը (որոշ տեսակներ)։
Մարդու օրգանիզմում՝
Օգնում են մարսել սնունդը։
Պաշտպանում են վնասակար մանրէներից։
Սինթեզում են վիտամիններ (օր.՝ K և B խմբի)։
Բորբոսասնկերի տեսակները և նրանց կատարած գործառույթները։
Տեսակները՝
Սապրոֆիտ բորբոսասնկեր – քայքայում են մահացած օրգանիզմները։
Պարազիտ բորբոսասնկեր – ապրում են կենդանի օրգանիզմների վրա և վնասում։
Համակեցիկ (միկորիզա) – ապրում են բույսերի արմատների հետ և օգնում սնունդ ստանալ։
Գործառույթները՝
Քայքայում են օրգանական նյութերը։
Օգնում են բույսերին աճել։
Օգտագործվում են դեղեր (օր.՝ պենիցիլին) և սնունդ (օր.՝ պանիր) պատրաստելու համար։
Որոշ տեսակներ հիվանդություն են առաջացնում մարդկանց և բույսերի մոտ։
Գլխարկավոր սնկերի կառուցվածքը և տարածվածությունը։
Կառուցվածքը՝
Գլխարկ – վերին մասը, որը պաշտպանում է սպորները։
Սպանիկներ (կամ խողովակներ) – գլխարկի տակ, այստեղ են առաջանում սպորները։
Ոտիկ – սունկը պահում է ուղղահայաց։
Սնկափոր (միցել) – սնկի «արմատային» մասը հողի մեջ, որով սնվում է։
Տարածվածությունը՝
Աճում են անտառներում, այգիներում, խոտածածկ վայրերում։
Սիրում են խոնավ և մութ միջավայր։
Շատ հանդիպում են աշնանը։
Ինչպես տարբերել գլխարկավոր սունկը ուտելու է, թե՞ թունավոր։
Ուտելի սունկ՝
Ունի հաճելի հոտ։
Գլխարկը միագույն է, առանց վառ կետերի։
Սպանիկները՝ սպիտակ կամ վարդագույն։
Չի փոխում գույնը կտրելուց հետո։
Ոտիկի տակ չկա փքվածություն։
Թունավոր սունկ՝
Ունի վառ գույն (օր.՝ կարմիր, նարնջագույն)։
Գլխարկին կան կետեր կամ բշտիկներ։
Սպանիկները՝ դեղին, կանաչ կամ մուգ։
Կտրելուց հետո գույնը փոխում է (դառնում է կապույտ, սև)։
Պատասխանել հարցերին— դասարանում դասը պատմելուց հետո։
1. Ի՞նչ գույն ունեն բորբոսները: Բորբոսները կարող են լինել տարբեր գույների․ սպիտակ, կանաչ, մոխրագույն, սև, երբեմն էլ դեղին կամ կարմրավուն։ 2. Ի՞նչի մասին կարող են վկայել բորբոսների գույնի տարբերությունները: Բորբոսների գույնը ցույց է տալիս՝
երբեմն գույնը վկայում է նաև, թե ինչ նյութի վրա է բորբոսը աճել։ 3. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բորբոսի աճի համար:
տարբեր տեսակներ են (յուրաքանչյուր բորբոս ունի իրեն հատուկ գույն),
աճի փուլը տարբեր է (սկզբում բորբոսը կարող է սպիտակ լինել, հետո մգանա), Բորբոսը լավ աճում է, երբ կա․
Школа Библиотека………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
Семья Бабушка ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Дом Комната ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Город Магазин ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
Школа
Ученики, учителя, класс, директор
Библиотека
Книги, библиотекарь, читатели, полки
Семья
Родители, дети, бабушка, дедушка
Бабушка
Внуки, семья, забота, пирожки
Дом
Квартира, соседи, подъезд, двор
Комната
Кровать, стол, шкаф, лампа
Город
Улицы, дома, машины, люди
Магазин
Продавец, товары, касса, покупатели
2.Дайте множественное число существительных:
единственное число
множественное число
1) сыр мама сад шкаф стол студент журнал рыба подъезд вход фильм лифт комната диван кабинет район класс университет ресторан монитор фирма стадион нота ваза год режиссёр поэт игра театр 2) девочка мальчик бабушка дедушка дочка парк кошка собака книга врач чашка чайник юбка ёлка книга поликлиника библиотека яблоко подруга 3) консерватория аудитория кухня семья лекция 4) тётя, дядя 5) нож гараж врач мяч 6) дом профессор город глаз яйцо
7) брат стул друг муж дерево лист сын
8) человек ребёнок 9) такси пальто метро кафе 10) отец день щенок 11) месяц курица 12) море яйцо платье кресло слово окно здание дерево 13) ель ночь рояль
14) музей трамвай 15) дочь мать имя 16) Петров, Иванов, Сергеев, Николаев
Единственное число → Множественное число сыр → сыры мама → мамы сад → сады шкаф → шкафы стол → столы студент → студенты журнал → журналы рыба → рыбы подъезд → подъезды вход → входы фильм → фильмы лифт → лифты комната → комнаты диван → диваны кабинет → кабинеты район → районы класс → классы университет → университеты ресторан → рестораны монитор → мониторы фирма → фирмы стадион → стадионы нота → ноты ваза → вазы год → годы режиссёр → режиссёры поэт → поэты игра → игры театр → театры
2.
девочка → девочки мальчик → мальчики бабушка → бабушки дедушка → дедушки дочка → дочки парк → парки кошка → кошки собака → собаки книга → книги врач → врачи чашка → чашки чайник → чайники юбка → юбки ёлка → ёлки поликлиника → поликлиники библиотека → библиотеки яблоко → яблоки подруга → подруги
3.
консерватория → консерватории аудитория → аудитории кухня → кухни семья → семьи лекция → лекции
4.
тётя → тёти дядя → дяди
5.
нож → ножи гараж → гаражи врач → врачи мяч → мячи
6.
дом → дома профессор → профессора город → города глаз → глаза яйцо → яйца
7.
брат → братья стул → стулья друг → друзья муж → мужья дерево → деревья лист → листья сын → сыновья
8.
человек → люди ребёнок → дети
9.
такси → такси пальто → пальто метро → метро кафе → кафе
(не изменяются во множественном числе)
10.
отец → отцы день → дни щенок → щенки
11.
месяц → месяцы курица → куры
12.
море → моря яйцо → яйца платье → платья кресло → кресла слово → слова окно → окна здание → здания дерево → деревья
13.
ель → ели ночь → ночи рояль → рояли
14.
музей → музеи трамвай → трамваи
15.
дочь → дочери мать → матери имя → имена
16.
Петров → Петровы Иванов → Ивановы Сергеев → Сергеевы Николаев → Николаевы
3. Пишите существительные во множественном числе:
аптека → аптеки
салат → салаты
нож → ножи
стул → стулья
врач → врачи
шкаф → шкафы
телефон → телефоны
лекция → лекции
море → моря
буква → буквы
город → города
библиотека → библиотеки
платье → платья
журнал → журналы
здание → здания
бабушка → бабушки
друг → друзья
брат → братья
кресло → кресла
человек → люди
цифра → цифры
ресторан → рестораны
ребёнок → дети
дерево → деревья
4. Поставьте существительные во множественное число:
Единственное число
Множественное число
Это шкаф.Это дом.Это парк.Это гараж.Это банк.Это театр.Это телефон.Это аудитория.Это книга и журнал.Это ребёнок.Это офис.Это слово.Это брат.Это ваза.Это тётя.Это окно.Это поликлиника.Это сестра.
Это шкафы…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Это шкаф. → Это шкафы.
Это дом. → Это дома.
Это парк. → Это парки.
Это гараж. → Это гаражи.
Это банк. → Это банки.
Это театр. → Это театры.
Это телефон. → Это телефоны.
Это аудитория. → Это аудитории.
Это книга и журнал. → Это книги и журналы.
Это ребёнок. → Это дети.
Это офис. → Это офисы.
Это слово. → Это слова.
Это брат. → Это братья.
Это ваза. → Это вазы.
Это тётя. → Это тёти.
Это окно. → Это окна.
Это поликлиника. → Это поликлиники.
Это сестра. → Это сёстры.
5.Выберите правильный вариант:
Это твой…? 1) сестры 2)пальто 3) город
Это твои …? 1)журнал 2)метро 3) книги
Это моё…? 1) чашка 2)такси 3) журналы
Это мой … 1)дедушка 2)квартира 3) имя
Это мои…? 1) мама 2)билеты 3) море
Это ваше …? 1) номер 2)окно 3) профессора
Это ваш…? 1) друг 2)аудитория 3) пальто
Это ваши … 1) чай 2) дети 3) стол
Это наш…? 1) поликлиника 2)лекции 3) адрес
Это наше …? 1) аптека 2) море 3) здания
Это мои…? 1) папа и мама 2)телефон 3) город
Это наши … 1) музеи 2) врач 3) университет
6. Заполните таблицу:
Что делать?
А) *Играть (I)
Я
что делаю?
играю
Ты
что делаешь?
Он
что делает?
Она
что делает?
Мы
что делаем?
Вы
что делаете?
Они
что делают?
Я
играю
Ты
играешь
Он / Она / Оно
играет
Мы
играем
Вы
играете
Они
играют
Что делать?
Б) *Считать (I)
Я
что делаю?
считаю
Ты
что делаешь?
Он
что делает?
Она
что делает?
Мы
что делаем?
Вы
что делаете?
Они
что делают?
Я
считаю
Ты
считаешь
Он / Она / Оно
считает
Мы
считаем
Вы
считаете
Они
считают
Что делать?
В) *Уметь (I)
Я
что делаю?
умею
Ты
что делаешь?
Он
что делает?
Она
что делает?
Мы
что делаем?
Вы
что делаете?
Они
что делают?
Я
умею
Ты
умеешь
Он / Она / Оно
умеет
Мы
умеем
Вы
умеете
Они
умеют
6. Вставьте вместо точек местоимения:
мой, моя, моё
Это мой дом.
Это моя сестра.
Это моёокно.
Это мой брат.
Это мой класс.
Это моё фото.
Это моё яблоко.
Это мой шкаф.
Это моя школа.
Это моя мама.
Это мой город.
Это мой журнал
твой, твоя, твоё
Это твоё пальто.
Это твоя собака.
Это твой этаж
Это твоя сумка.
Это твой дедушка.
Это твой сад.
Это твоя комната.
Это твоя бабушка.
Это твоя семья.
Это твой подъезд.
Это твоя карта.
Это твоя кошка.
наш, наша, наше
Это наша страна.
Это наше море.
Это наша книга.
Это наш город.
Это наш парк.
Это наш журнал.
Это наша Грузия.
Это наше окно.
Это наше окно.
ваш, ваша, ваше
Это ваша школа.
Это ваш брат.
Это ваш щенок.
Это ваш класс.
Это ваш подъезд.
Это ваш врач.
Это ваше пальто.
Это ваша сестра.
Это ваша рыба.
7. Заполните таблицу:
Что делать?
Слушать, играть, отдыхать, работать писать, читать, знать, уметь
Зима: Зимой холодно, часто идёт снег, люди носят тёплую одежду. Весна: Весной тает снег, начинают цвести цветы, становится теплее. Лето: Летом тепло или жарко, люди отдыхают на природе или у воды. Осень: Осенью листья желтеют и падают, собирают урожай.
Утро: Утром люди просыпаются, завтракают и начинают день. День: Днём светло и тепло, люди работают или учатся. Вечер: Вечером солнце садится, люди отдыхают после работы. Ночь: Ночью темно, люди спят.
9. Ответьте. Запишите ответы:
В июле здесь жарко? → Да, в июле здесь обычно жарко.
Зимой тепло? → Нет, зимой обычно холодно.
Утром темно? → Зимой — да, утром темно. Летом — светло.
Читать интересно? → Да, читать очень интересно.
Отдыхать хорошо? → Да, отдыхать хорошо и полезно.
Это ваши родители? → Да, это мои родители. / Нет, это не мои родители.
Банк прямо? → Да, идите прямо — банк там. / Нет, банк налево.
Вы знаете, где театр? → Да, он рядом. / Извините, я не знаю.
Вторая часть:
Когда жарко? → Жарко летом. / В июле и августе.
Ты любишь читать? → Да, я люблю читать.
Майя знает, когда экскурсия? → Да, Майя знает. / Нет, она не знает.
Это ваша мама? → Да, это моя мама. / Нет, это не моя мама.
Дети завтракают утром? → Да, дети завтракают утром.
Родители знают, где ваш класс? → Да, они знают. / Нет, они не знают.
Когда урок? → Урок через 10 минут. / Урок в 9 часов.
Чей это класс? → Это наш класс. / Это класс Анны.
Чей это учебник? → Это мой учебник. / Это учебник Петра.
Что мы сейчас делаем, читаем или пишем? → Сейчас мы читаем. / Сейчас мы пишем.
Ты студент или школьник? → Я школьник. / Я студент.
Когда холодно? → Холодно зимой. / Холодно в декабре и январе.
10.Напишите, что вы знаете или не знаете; что вы любите или не любите делать:
Я знаю, где музей.Я не знаю, где аптека.………………………………………………….………………………………………………….…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..……………………………………………………………………………………………………
Я люблю говорить.Я не люблю слушать.……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..…………………………………………………..……………………………………………………………………………………………………
Ծ-ի և ց-ի գրության ու արտասանության տարբերություններ չկան, օրինակ՝ ծաղիկ, կարծր, ցանց, ցորեն։ Ձ-ի արտասանությունն ու գրությունը որոշ բառերում տարբեր են։ Մի շարք արմատներում և նրանցից կազմված բառերում ղ-ից (արտասանվում է խ), ր-ից կամ ձայնավորից հետո արտասանվում է ց հնչյունը, բայց գրվում է ձ տառը՝ արձակ (նաև արձակուրդ, ընդարձակ, համարձակ), բարձ, բարձել, բարձր, դաղձ, դարձ, դեղձ, դեղձան (բաց դեղնագույն, խարտյաշ), դեղձանիկ, դերձակ, դերձան (կարի թել), խուրձ, հանդերձ, հարձակվել, համբարձվել, Համբարձում, որձ, վարձ, փորձ, օձ։ Ջ-Ճ-Չ Ճ-ի և չ-ի գրության ու արտասանության տարբերություններ չկան, օրինակ՝ ճահիճ, կարճ, չամիչ, կանաչ։ Ջ-ի արտասանությունն ու գրությունը որոշ բառերում տարբեր են։ Մի շարք արմատներում և նրանցից կազմված բառերում ղ-ից (արտասանվում է խ), ր-ից կամ ձայնավորից հետո արտասանվում է չ հնչյունը, բայց գրվում է ջ տառը՝ աղջիկ, ամբողջ, աջ, առաջ, առաջին, առաջնորդ, արջ, զիջել, թրջել (խոնավացնել), իջնել, մեջ (նաև միջև), մեջք, ողջ (նաև ողջույն, առողջ), ոջիլ, վերջ, քաջք (դև)։ Վարժություն 1։ Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով ձ, ծ կամ ց։
արձակուրդ
ասացվածք
ընդարձակ
ատաղձագործ
գլուխկոնցի
համարցակ
բարձ
բարձել
թխվածք
բարձր
խցկել
առանձին
դաղձ
դարձ
ծծկտուր
դեղձ
դեղձանիկ
հանդիպակաց
դերձակ
դերձան
խուրձ
ձվաձեղ
հանդերձ
հինավուրձ
լպրծուն
հարձակվել
համբարձվել
Համբարձում
փայծաղ
որձ
վարձ
ուրց
փորձ
վարժվել
օձ
օձիք
Վարժություն 2Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով ձ, ծ կամ ց։
«Ի՞նչ կարող է սովորել ժամանակակից դեռահասը պատմությունից»
Ներածություն
Ժամանակակից դեռահասը ապրում է արագ փոփոխվող աշխարհում, որտեղ ամեն ինչ թվային է ու ժամանակակից։ Սակայն պատմությունը շարունակում է մնալ կարևոր, քանի որ այն տալիս է գիտելիքներ, արժեքներ և փորձ, որոնք անհրաժեշտ են ճիշտ մտածելու ու գործելու համար։
Հիմնական մաս
Պատմությունը առաջին հերթին սովորեցնում է քննադատական մտածողություն։ Տարբեր իրադարձությունները վերլուծելով՝ դեռահասը հասկանում է, որ պետք չէ ամեն բան ընդունել առանց հարցադրելու։
Երկրորդ, պատմությունը ցույց է տալիս, որ յուրաքանչյուր գործողություն հետևանք ունի։ Անցյալում արված սխալները կամ ճիշտ որոշումները փոխել են ազգերի ճակատագիրը։ Դեռահասը կարող է սովորել՝ ինչպես խուսափել նույն սխալներից։
Բացի այդ, պատմությունը զարգացնում է հանդուրժողականություն։ Տարբեր ժողովուրդների, մշակույթների և դավանանքների պատմությունները ճանաչելը սովորեցնում է հարգել ու հասկանալ տարբերությունը։
Վերջապես, պատմությունը օգնում է ձևավորել ինքնություն։ Դեռահասը սկսում է գնահատել իր ազգի անցյալը, լեզուն, մշակույթը և դառնում է ավելի գիտակից քաղաքացի։
Եզրափակում
Այսպիսով, պատմությունը միայն անցյալի հիշողություն չէ, այլ գործիք՝ հասկանալու ներկան ու կերտելու ապագան։ Դեռահասը պատմությունից կարող է սովորել մտածել, հարգել, պատասխանատու լինել ու սիրել իր արմատները։
Սիրելի սովորողներ սովորում ենք էսսե գրել , ստորև ներկայացված է էսսեի կառուցվածքը: Ընտրել հնարավոր վերնագրերից մեկը ևգրել էսսե էսսեի կառուցվածքին համապատասխան :
Էսսե գրելու չափորոշիչները դպրոցականների համար
1․ Կառուցվածք
Էսսեն պետք է ունենա երեք պարտադիր մաս․
Ներածություն
Ներկայացնել թեման մեկ-երկու նախադասությամբ։
Ցույց տալ, թե ինչու է այն կարևոր․ ինչ կապ ունի պատմության, հասարակության կամ աշակերտի կյանքի հետ։
Կարելի է սկսել հարցով, մեջբերմամբ կամ կարճ փաստով, որը կգրավի ընթերցողի ուշադրությունը։
Հիմնական մաս
Պետք է կազմված լինի առնվազն երկու կամ երեք պարբերությունից․
Առաջին պարբերություն – հիմնավորում․ բացատրել հիմնական գաղափարը։
Երկրորդ պարբերություն – օրինակներ և փաստարկներ․ բերել պատմական փաստեր, գրական օրինակներ կամ առօրյայից դեպքեր։
Երրորդ պարբերություն (ցանկալի է) – հակադրություն կամ լրացուցիչ դիտարկում, ցույց տալով, որ թեման բազմակողմանի է։
Եզրափակում
Ամփոփել ամենակարևոր միտքը։
Արտահայտել սեփական կարծիքը («Իմ կարծիքով…», «Ես կարծում եմ…»)։
Կապել թեման ներկայի կամ ապագայի հետ՝ ինչ դաս կարելի է քաղել։
2․ Բովանդակություն
Թեման պետք է ամբողջությամբ բացահայտված լինի, ոչ միայն մակերեսորեն նշված։
Յուրաքանչյուր պարբերություն պետք է կապված լինի հիմնական թեմայի հետ։
Կարծիքները պետք է լինեն հիմնավորված, ոչ միայն «ես այդպես եմ մտածում», այլ նաև օրինակներով․
պատմական փաստերով (օր.՝ Տիգրան Մեծի հաղթանակները),
գրականությունից մեջբերումներով,
առօրյայից օրինակներով։
3․ Լեզու և ոճ
Գրավոր խոսքը պետք է լինի հստակ և պարզ։
Պետք է պահպանվի քերականորեն ճիշտ շարադրանք և տառագրություն։
Ոճը՝ դպրոցական․
Չափազանց բարդ գիտական տերմիններ չօգտագործել։
Չափազանց խոսակցական լեզու չկիրառել։
Օգտագործել պարզ, հասկանալի, բայց նաև կուռ նախադասություններ։
4․ Ստեղծագործական մոտեցու
Էսսեն չպետք է միայն փաստերի շարան լինի․ կարևոր է նաև անձնական վերաբերմունքը։
Կարելի է ներկայացնել սեփական դիտարկում կամ նոր հարցադրում («Իսկ եթե…», «Ինչ կլիներ եթե…»)։
Կարևոր է ինքնատիպությունը՝ նույն թեման յուրաքանչյուրը պետք է գրի իր տեսանկյունից։
5․ Ծավալ
Էսսեն պետք է լինի միջինը 250–400 բառ (մոտ 1–2 էջ)։
Կարճ կամ չափազանց երկար գրելը ցանկալի չէ։
Կարևոր է ոչ թե բառերի քանակը, այլ բովանդակության ամբողջականությունն ու պարզությունը։
Եզրակացություն․ Դպրոցական էսսեն պետք է լինի պարզ կառուցվածքով, տրամաբանական, փաստերով ու օրինակներով հիմնավորված, գրված ճիշտ լեզվով և ունենա սեփական կարծիք։ Այն տարբերում է սովորական շարադրանքից նրանով, որ ոչ միայն պատմում է, այլև վերլուծում ու եզրակացնում։
Հնարավոր վերնագրեր էսսեների համար
«Տիգրան Մեծի Հայաստանը՝ հզորության և մարտահրավերների օրինակ»
«Հայոց մշակույթի դերը մեր ինքնության պահպանման գործում»
«Ի՞նչ կարող է սովորել ժամանակակից դեռահասը պատմությունից»
«Անցյալի դասերը՝ ապագայի համար»
«Ինչո՞ւ է պատմությունը կարևոր մեր ինքնության համար»
«Հայոց թագավորների սխրանքները և դրանց դասերը մեր օրերի համար»
«Արտաշես Ա-ի կառավարման դերը Հայոց պատմության մեջ»
«Վանի թագավորությունը և նրա մշակութային ժառանգությունը»
«Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները և դրանց ազդեցությունը հին աշխարհում»
«Հին աշխարհի հինգ մեծագույն հայտնագործությունները»
Պատմական հերոսը, ում կուզենայի հանդիպել»
«Անցյալի դասերը, որոնք պետք են մեր ապագային»
«Ինչպես ես կպատմեի իմ նախնիների մասին օտարերկրացուն»
«Պատմական հայտնագործություն, որը փոխեց աշխարհը»
«Հայոց թագավորների խորհուրդը ժամանակակից առաջնորդներին»
«Ի՞նչ կարող է սովորել ժամանակակից դեռահասը պատմությունից»
Ներածություն
Ժամանակակից դեռահասը ապրում է արագ փոփոխվող աշխարհում, որտեղ ամեն ինչ թվային է ու ժամանակակից։ Սակայն պատմությունը շարունակում է մնալ կարևոր, քանի որ այն տալիս է գիտելիքներ, արժեքներ և փորձ, որոնք անհրաժեշտ են ճիշտ մտածելու ու գործելու համար։
Հիմնական մաս
Պատմությունը առաջին հերթին սովորեցնում է քննադատական մտածողություն։ Տարբեր իրադարձությունները վերլուծելով՝ դեռահասը հասկանում է, որ պետք չէ ամեն բան ընդունել առանց հարցադրելու։
Երկրորդ, պատմությունը ցույց է տալիս, որ յուրաքանչյուր գործողություն հետևանք ունի։ Անցյալում արված սխալները կամ ճիշտ որոշումները փոխել են ազգերի ճակատագիրը։ Դեռահասը կարող է սովորել՝ ինչպես խուսափել նույն սխալներից։
Բացի այդ, պատմությունը զարգացնում է հանդուրժողականություն։ Տարբեր ժողովուրդների, մշակույթների և դավանանքների պատմությունները ճանաչելը սովորեցնում է հարգել ու հասկանալ տարբերությունը։
Վերջապես, պատմությունը օգնում է ձևավորել ինքնություն։ Դեռահասը սկսում է գնահատել իր ազգի անցյալը, լեզուն, մշակույթը և դառնում է ավելի գիտակից քաղաքացի։
Եզրափակում
Այսպիսով, պատմությունը միայն անցյալի հիշողություն չէ, այլ գործիք՝ հասկանալու ներկան ու կերտելու ապագան։ Դեռահասը պատմությունից կարող է սովորել մտածել, հարգել, պատասխանատու լինել ու սիրել իր արմատները։
Սիրելի սովորողներ, խնդրում եմ ներբեռնել դասագիրքը:
Առաջադրանք 1
Հայկական լեռնաշխարհն ու առաջին քաղաքակրթությունները/էջ 20-22 պատմել, էջ 23 գրավոր պատասխանել/
Նախապատմություն
Պատմության այն ժամանակաշրջանն է, երբ մարդիկ դեռ չէին գրել և մենք այդ շրջանի մասին իմանում ենք գտածոների միջոցով (քարե գործիքներ, ոսկորներ, նկարներ)։
Հոմո էրեկտուս (Homo erectus)
Նշանակում է “ուղիղ քայլող մարդ”: Ապրել է շատ հին ժամանակներում, սովորել է վառել կրակ, պատրաստել գործիքներ և գաղթել Աֆրիկայից դուրս։
Նեանդերթալցի
Հին մարդ էր, ով ապրել է Եվրոպայում։ Ուներ ուժեղ մարմին, օգտագործում էր քարե գործիքներ, թաղում էր մահացածներին, ինչը նշանակում է՝ ուներ հոգևոր պատկերացումներ։
Հոմո սապիենս (Homo sapiens)
Ժամանակակից մարդն է։ Ունի զարգացած ուղեղ, մտածում է, խոսում, ստեղծում արվեստ, ունի լեզու, սովորույթներ ու մշակույթ։
Քարի դար
Նաև կոչվում է քարեդարյան դարաշրջան, երբ մարդիկ օգտագործում էին քարե գործիքներ։
Հին քարի դար (Պալեոլիթ) – մարդիկ որսում էին, հավաքում բույսեր, ապրում քարանձավներում։
Միջին քարի դար (Մեզոլիթ) – սկսեցին պատրաստել ավելի լավ գործիքներ, ձուկ որսալ, ապրեցնել կենդանիներ։
Նոր քարի դար (Նեոլիթ) – մարդիկ սովորեցին հող մշակել, անասնապահությամբ զբաղվել և ապրեցին գյուղերում։
Գաղթ
Երբ մարդիկ տեղափոխվում են մի վայրից մյուսը, օրինակ՝ սնունդ գտնելու կամ եղանակից փախչելու համար։
Տեխնոլոգիա
Այն գործիքներն ու միջոցներն են, որ մարդը ստեղծում է՝ իր կյանքը հեշտացնելու համար։ Օրինակ՝ քարե դանակ, նետ ու աղեղ, կրակ վառելը։
Տոհմ
Մարդկանց խումբ, ովքեր ունեն նույն նախնին, ապրում են միասին, օգնում իրար ու պահպանվում են որպես ընտանիք կամ համայնք։
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչո՞ւ է պատմաբաններին անհրաժեշտ հնագիտության և կենսաբանության (գենետիկայի) աջակցությունը՝ նախապատմությունն ուսումնասիրելու համար։
Նախապատմության ժամանակ մարդիկ դեռ գրել չէին սովորել, դրա համար գրավոր աղբյուրներ չկան։ Պատմաբաններին օգնում են այլ գիտություններ՝
Հնագիտությունը ուսումնասիրում է հնագույն մարդկանց թողած իրերը՝ քարե գործիքներ, բնակության տեղեր, նկարներ։
Կենսաբանությունը (գենետիկան) ուսումնասիրում է մարդու ոսկորները, ատամները, ԴՆԹ-ն, և պարզում՝ ինչպես են մարդիկ զարգացել։
Այս գիտությունները միասին օգնում են պատմաբաններին պատկերացնել՝ ինչպիսին էր հին մարդու կյանքը։
բ. Բացատրի՛ր։ Որո՞նք են եղել մարդկության պատմության հիմնական ձեռքբերումները Հին քարի դարում, ի՞նչ դժվարությունների են հանդիպել։
Ձեռքբերումներ՝
Մարդիկ սկսեցին օգտագործել քարե գործիքներ։
Վառել սովորեցին կրակ՝ ուտելիք պատրաստելու, տաքանալու և գիշերը լույս ունենալու համար։
Ապրում էին խմբերով՝ տոհմերով, օգնում էին միմյանց։
Սովորեցին որսալ, հավաքել բույսեր, տեղաշարժվել։
Նկարում էին քարանձավներում՝ դա մշակույթի սկիզբն էր։
Դժվարություններ՝
Սնունդ գտնելը դժվար էր, կախված եղանակից ու վայրից։
Վտանգավոր կենդանիներ, ցուրտ կամ շոգ եղանակ։
Չկային դեղեր կամ բժիշկներ՝ մարդիկ հաճախ մահանում էին հիվանդություններից։
Պետք էր հաճախ տեղափոխվել նոր տարածքներ գտնելու համար։
գ. Ցո՛ւյց տուր։ Ինչո՞վ էին նեանդերթալցիներն ու հոմո սապիենսները տարբերվում նախամարդկանց այլ տեսակներից։
Նեանդերթալցի՝
Ուներ ուժեղ մարմին, ապրում էր սառն ու դժվար եղանակի պայմաններում։
Ստեղծում էր գործիքներ, որսում էր, պատրաստում էր կացարան։
Թաղում էր մահացածներին՝ ուներ հոգևոր պատկերացումներ։
Ապրում էր խմբերով, խնամում էր հիվանդներին։
Հոմո սապիենս՝
Ժամանակակից մարդն է։
Ուներ զարգացած ուղեղ, կարողանում էր մտածել, խոսել, համագործակցել։
Ստեղծում էր արվեստ, լեզու, զարգացնում էր մշակույթ։
Կարողանում էր հարմարվել տարբեր պայմանների։
Տարբերությունն այն էր, որ նեանդերթալցիներն ու հոմո սապիենսները ունեին ավելի զարգացած մտածողություն, գործիքներ և սոցիալական կյանք, քան նախամարդկանց ավելի հին տեսակները։
Առաջադրանք 2
Նորքարիդարյան հեղափոխությունը և հայ ժողովրդի կազմավորման սկիզբը/էջ 24-26 պատմել, էջ 27 գրավոր պատասխանել/
Գրության և արտասանության միջև կարող են լինել որոշ տարբերություններ, օրինակ՝ գրվում է վարդ, արտասանվում է վարթ, դարբին-ը՝ արտասանվում է դարփին և այլն։ Ճիշտ գրելու և ճիշտ խոսելու համար կան կանոններ։ Ուղղագրությունը ճիշտ գրելու կանոնների համակարգն է, իսկ ուղղախո- սությունը՝ ճիշտ խոսելու, գրվածը ճիշտ կարդալու կանոնների համակարգը։ Բառերի մի մասը գրության և արտասանության տարբերություն չունի՝ տուն, ծառ, կատու և այլն։ Ուղղագրական դժվարություն են առաջացնում այն բառերը, որոնց գրությունը տարբեր է արտասանությունից։ Երբեմն էլ հանդիպում են ուղղագրական սխալներ, որոնք ոչ ճիշտ արտասանության կամ այլ հնչյունների (նախորդող կամ հաջորդող) արտասանական ազդեցության հետևանք են։ Դրանք հիմնականում վերաբերում են մ-ն, ժ-շ, զ-ս բաղաձայններին։
ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԻ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Ժամանակակից հայերենում ա, ի, ու ձայնավորների գրությունն ու արտասա- նությունը հիմնականում համապատասխանում են, ուստի ուղղագրական դժվա- րություններ չեն առաջանում, օրինակ՝ այգի, իմաստ, ուրախ և այլն։ Ուղղագրա- կան դժվարություններն առնչվում են է, ը, օ ձայնավորների գրությանը։
է-ե
Է հնչյունը բառասկզբում հիմնականում գրվում է է տառով, իսկ բառամիջում և բառավերջում՝ ե տառով, օրինակ՝ էական, էլեկտրական, էություն, հերոս, մեխ, ափսե և այլն։ Բառամիջում և բառավերջում է տառը գրվում է այն դեպքում, երբ արմատի սկզբնատառ է, օրինակ՝ անէական, էլեկտրաէներգիա, հէկ, մանրէ։ Բառասկզբում գրվում է ե, երբ արտասանվում է յէ, օրինակ՝ եղնիկ, երեկ, երկաթ։ Եմ, ես, ենք, եք, են (նաև չեմ, չես, չենք, չեք, չեն) օժանդակ բայերը գրվում են ե տառով, որը կարդացվում է է։
Օ-Ո Օ ձայնավորը բառասկզբում հիմնականում գրվում է օ տառով, իսկ բառա- միջում և բառավերջում՝ ո տառով, օրինակ՝ օգուտ, օր, տոն, երեկո։ Բառամիջում և բառավերջում օ գրվում է այն դեպքում, երբ այն արմատի սկզբնատառ է, օրինակ՝ այսօր, անօգուտ, մեղմօրոր։ Բացառություն է ով (հոգնակին՝ ովքեր) բառը, որում բառասկզբի ո-ն կարդացվում է օ։ Բառասկզբում արտասանվող վօ-ն գրվում է ո տառով, իսկ բառամիջում արտասանվող վօ-ն՝ վ, ո տառերով օրինակ՝ որակ, որսորդ, բանվոր։ Բառամիջում արտասանվող վօ-ն գրվում է ո տառով, եթե նրանով սկսվող արմատը հաջորդում է ձայնավորին, օրինակ՝ ամենաորակյալ, հնաոճ։ Բառասկզբում վո գրվում է օտար լեզուներից անցած բառերում՝ վոլտ, վոլեյբոլ, վոլֆրամ, վոկալ, Վոլոդյա, Վոլգա, Վորոնեժ և այլն։ Անցյալում փոխառված Ոդիսևս, Որմիզդ, Որմիզդուխտ բառերը գրվում են ո տառով։
Ը Ը ձայնավորը բառասկզբում գրվում է միայն ղ, մ, ն բաղաձայններից առաջ և ըստ բառում, օրինակ՝ ըղձալի, ըմպել, ընթանալ։ Բառամիջում ը-ն գրվում է, եթե արմատի սկզբնատառ է, օրինակ՝ ամենաընտիր, անընդունելի, խաղընկեր։ Ը-ն բառամիջում գրվում է նաև այն դեպքում, երբ արմատի սկզբնատառ չէ, սակայն այդ բառում ուրիշ ձայնավորներ չկան, օրինակ՝ շը՛խկ, խը՜շշ։ Եթե բառի մեջ կան մեկից ավելի ձայնավորներ, և բոլորը՝ ը, ապա գրվում է միայն վերջինը, օրինակ՝ շրը՛խկ (արտասանվում է շըրը՛խ)։ Բառավերջում լսվող ը-ն գրվում է, օրինակ՝ սառը, դառը, խառը, մարդը, գիրքը և այլն։ Մյուս դեպքերում բառասկզբում և բա- ռամիջում լսվող ը–ն գաղտնավանկի վանկարար է և չի գրվում, օրինակ՝ (ը)զգույշ, մ(ը)կրատ, ման(ը)ր և այլն։ Գաղտնավանկի ը-ն կարող է գրվել վանկատման և տողադարձի ժամանակ, օրինակ՝ ըզ-գույշ, մըկ-րատ, մա-նըր և այլն։
Վարժություններ Վարժություն 1։ Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով է կամ ե։ Այգետ
այժմեական
անեական
անպատեհ
առեջ
առօրեական
անվրեպ
գոմեշ
գրեթե
դողերոցք
ելևեջ
երբեք
երբեիցե
Էլեկտրաեներգիա
էմալե
ինչե
ինչեիցե
լայնեկրան
խեցի
կրետ
հեկ
հապճեպ
հիպոթեզ
հյուլե
հնեաբան
մանանեխ
մանրե
միջօրեական
որևե
որևեիցե
պոեմ
սեթևեթել
վայրեջք
տիեզերք
Վարժություն 2։ Արտագրե՛լ՝ ըստ անհրաժեշտության լրացնելով օ կամ ո։ Ականջօղ
Այնքան շատ են խոչընդոտող ու խանգարողները, որ էլ ոչինչ չեմ ուզում անել:
Դե՛, ցո՛ւյց տուր շնորհք, թող տեսնեն, թե ինչեր ես անում:
Նախօրոք ամեն ինչ պատրաստել էր, որ հետո իրար չխառնվեր:
Նրբանկատ մանր-մունր հոգսերով է տարվել ու մոռացել մեր պայմանը:
Ներողություն խնդրեց ու հանգիստ դուրս եկավ. կարծես ոչինչ չէր եղել:
Հեթանոսական մեհյան տեղում է կառուցվել այս տաճարը:
Շատ նրբանկատ մարդ է. երբեք ընկերներիս մոտ ինձ դիտողություն չի անում:
125. Բաց թողնված տառերը լրացրո՛ւ։
Ջորդանո Բրունոն ամբողջ ութ տարի բանտում մնաց: Սուրբ հայրերը սպասում էին, որ նա կընկճվի: Նա խոստովանում էր, որ ինքը մեղք է գործել եկեղեցու դեմ, բայց պնդում էր, որ իր ուսմունքը ճշմարտաբար է ու ամբողջական: Մտածելու համար նրան իննսուն օր ժամանակ տվեցին և օրը երկու անգամ՝ կեսօրին ու կեսգիշերին, աստվածաբաններ էին ուղարկում նրա խունկ: Բայց նա ոչինչ չէր խնդրում: Երբ կարդինալի պալատում, կարում էին դատավճիռը, նա ասաց. «Դուք ավելի մեծ երկյուղով եք հայտնում ինձ դատավճիռը, քան ես լսում եմ»:
127. Տրված առածները շարունակի’ր. Ամառվա փուշը ձմեռը կհիշես: Բարեկամ կորցնելը հեշտ գտնելը՝ է դժվար։: Դուրսը քահանա, ներսը՝ սատանա: Գիտունին գերի եղիր, միայն հիմարին մի տուրք տուր:
Գիտունի հետ քար քաշի,իմարի հետ մոմ մի վառի: Իր աչքի գերանը չի տեսնում մյուսի աչքի փշից բողոքում է։, :
128. Պատմությունը շարունակի՛ր : Տիեզերենավի բոլոր ուղևորներն արդեն տեղերում էին, շարժասանդուղքը հեռացել, դուռն ամուր փակվել էր, և ուղեկցորդուհին թռիչքի մասին էր հայտարարում: Բայց դեռ վախենում էի, որ հանկարծ կզղջան մեզ այդ վտանգավոր թռիչքին թողնելու համար, կիջեցնեն, և մեր բոլոր ջանքերն ապարդյուն կանցնեն: Բայց հանկարծ մի ահավոր աղմուկ սկսվեց, նավը ցնցվեց ու թափով պոկվեց տեղից: Մխրճվում ենք երկնքի մեջ, սլանում ենք դեպի աստղերը: Շնչում էի խիտ ու արագ, զգում էի, թե ինչպես է սառը օդը ներս մտնում պոչի անցքերով, իսկ սրտիս բաբախյունը տիեզերական անծայրածիրության հետ միաձուլվում: Աչքերս բացեցի և վառ լույսերի մեջ փայլում էին մթնոլորտի ծալքերը, որոնք վերածվում էին բոցավառ հովի։
— Մենք արդեն դուրս ենք մոլորակից, — փայլող աչքերով հայտարարեց ուղեկցորդուհին, — պատրաստվեք մոլորակների նոր աշխարհները բացահայտելուն:
Արամ քեռիս շատ էր սիրում պատմել թագավորի և երիտասարդի պատմությունը: Թագավորը անհեթեթ ու ծիծաղալի մտքեր ուներ, իսկ նրա երիտասարդ խորհրդականն ավելի խելացի էր, քան թագավորն ու նրա բոլոր նախնիները միասին վերցրած:
Մի երեկո թագավորն ասում է.
– Մինչև լուսանալը ինձ պետք է զեկուցես, թե քաղաքում քանի կույր կա:
– Լսում եմ, – պատասխանում է երիտասարդը, – ամեն բան հասկանալի է: Եվ հեռանում է, որպեսզի պատասխան գտնի այդ անհեթեթ խնդրին:
Անմիջապես կանչում է մի փորձառու հաշվապահի, նստեցնում է ախոռի ամենագեղեցիկ ձիու վրա, գրիչն ու տետրը ձեռքն է տալիս և կարգադրում քաղաքով մեկ շրջել իր ետևից և հաշվառել հանդիպած բոլոր կույրերին: Ապա հաստ պարանով եղևնու մի մեծ ճյուղ է կապում ձիու թամբին և ճյուղը ետևից քարշ տալով, սկսում է շրջել քաղաքով:
Որոշ ժամանակ անց հանդիպում է մի ծերունու, ով նրան տեսնելով, բացականչում է.
– Ա’յ որդի, ի՞նչ ես անում:
Երիտասարդ հաշվապահի կողմն է շրջվում և ասում.
– Այս մարդը կույր է, սկսի’ր հաշվել: Հաջորդ փողոցում մի կին գլուխը դուրս է հանում շքեղ տան պատուհանից և ձայնում.
– Այդ ի՞նչ եք անում, երիտասարդ: Եվ երիտասարդը հաշվապահին կարգադրում է շարունակել հաշվառումը: Մինչև առավոտ կույրերի թիվը ներառում է քաղաքի բոլոր բնակիչներին, և խորհրդատուն ու հաշվապահը ձիերի գլուխները դեպի արքայական պարտեզն են շրջում: Նրանք դեռ շարունակում էին իրենց ետևից քարշ տալ եղրևանու ճուղը:
Առաջադրանք
Ուշադիր կարդա պատմվածքի վերջին նախադասությունը և 3-4 նախադասությամբ փորձիր ավարտ մտածել պատմվածքի համար։ Երբ արքայանոց են վերադառնում, թագավորը զարմացած հարցնում է.
– Այսքա՞ն շատ կույր կա քաղաքում:
Երիտասարդը խոնարհ ժպտում է և պատասխանում.
– Այո, թագավոր իմ, որովհետև ամեն ոք, ով անիմաստ հարցերի է լուրջ վերաբերվում, իրականում չի տեսնում ճշմարտությունը:
Թագավորը լռում է՝ զգալով, որ երիտասարդը ոչ թե թիվ էր հաշվում, այլ դաս էր տալիս:
Ըստ քեզ ինչո՞ւ տղան չհաշվեց իրական կույրերին, այլ նման հնարքի դիմեց։ Երիտասարդը հասկացավ, որ թագավորի պահանջը իմաստ չունի, ուստի որոշեց իր պատասխանը դարձնել ոչ թե պարզապես զեկույց, այլ մի ձև՝ թագավորին մտածելու և ինքն իրեն քննադատելու հնարավորություն տալու համար։ Նա ուզում էր ցույց տալ, որ կույր լինելը միայն ֆիզիկական չէ. երբ մարդիկ առանց հարցնելու, առանց հասկանալու հետևում են անհեթեթություններին, նրանք էլ կույր են։
Բնութագրիր ստեղծագործության թագավորին և նրա երիտասարդ օգնականին։ Թագավորը՝
Անհեթեթ, երեսառած, մակերեսային մտածողությամբ մարդ է, ով սիրում է իր կամքը թելադրել՝ առանց հարցերի իմաստի մասին մտածելու։
Երիտասարդ օգնականը՝
Խելացի, հնարամիտ և խորը մտածողությամբ առաջնորդվող երիտասարդ է։ Նա ոչ միայն գիտի
Դեղինով նշված բառերի համար իմաստով մոտ բառեր՝ հոմանիշներ գտիր։ սիրել -հաճել, նախընտրել, գնահատել անհեթեթ- անիմաստ, զավեշտալի, անհիմն հասկանալի-պարզ, տեսանելի, մատչելի շքեղ-ճոխ, փառահեղ, հոյակապ